भौगोलिक नियोजनाद्वारे ग्रामीण आणि आदिवासी विकास
Publication Date : 10-03-2026
Author(s) :
Volume/Issue :
Abstract :
ग्रामीण आणि आदिवासी भागांचा विकास हा भारताच्या सर्वांगीण सामाजिक-आर्थिक प्रगतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा घटक मानला जातो. देशातील मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या ग्रामीण आणि आदिवासी भागांमध्ये राहते, त्यामुळे या भागांचा संतुलित व शाश्वत विकास साधणे ही राष्ट्रीय विकासाची मूलभूत गरज आहे. भौगोलिक नियोजन (Geographical Planning) ही अशी वैज्ञानिक आणि व्यवस्थात्मक प्रक्रिया आहे जी भूप्रदेशाची रचना, नैसर्गिक साधनसंपत्ती, हवामान, जलस्रोत, वनसंपदा, मानवी संसाधने तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक परिस्थिती यांचा सखोल अभ्यास करून विकासाचे योग्य नियोजन करते. प्रस्तुत संशोधन लेखात भौगोलिक नियोजनाच्या माध्यमातून ग्रामीण व आदिवासी विकास साधण्याच्या संकल्पना, उद्दिष्टे आणि धोरणांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ग्रामीण व आदिवासी भागांमध्ये शिक्षण, आरोग्य, पायाभूत सुविधा, रोजगारनिर्मिती, शेती सुधारणा आणि पर्यावरणीय संरक्षण यांसारख्या घटकांचा विकास साधण्यासाठी भौगोलिक नियोजन कसे उपयुक्त ठरू शकते याचे विश्लेषण या लेखात करण्यात आले आहे. तसेच स्थानिक संसाधनांचा योग्य वापर, स्थानिक लोकांचा सहभाग, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि शाश्वत विकासाची तत्त्वे यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. याशिवाय, ग्रामीण आणि आदिवासी विकासाच्या प्रक्रियेत उद्भवणारी विविध आव्हाने जसे की पायाभूत सुविधांची कमतरता, आर्थिक मर्यादा, सामाजिक असमानता आणि पर्यावरणीय समस्या यांचाही विचार करण्यात आला आहे. या संदर्भात प्रभावी नियोजन, स्थानिक प्रशासनाची भूमिका आणि सरकारी धोरणांची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. त्यामुळे भौगोलिक नियोजनाच्या माध्यमातून ग्रामीण व आदिवासी भागांचा समतोल, शाश्वत आणि सर्वसमावेशक विकास साधता येऊ शकतो, असा निष्कर्ष या अभ्यासातून पुढे येतो.
No. of Downloads :
3